درباره دکتر هاشم رجب‌زاده استاد زبان و ادب فارسی در دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا:

پاس‌دار زبان فارسی در شرق آسیا

تاریخ انتشار : ۲۵ خرداد ماه ۱۳۹۲

دانشجوآنلاین: دکتر هاشم رجب‌زاده، مترجم، تاريخ نگار و اديب، متولد 1320 است او در سال ۱۳۴۳ موفق به اخذ درجه لیسانس حقوق از دانشگاه تهران و در سال ۱۳۵۱ دکتر حقوق علوم انسانی از همان دانشگاه گردید. نام پایان نامه دکترای وی «آئین کشورداری در وزارت رشیدالدین فضل‌الله همدانی» است.

 هاشم رجب‌زاده از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۶۱ عضو وزارت امور خارجه ایران بوده‌‌است و از سال ۱۳۶۱ تا ۱۳۹۲ استادی زبان و ادب فارسی را در دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا برعهده داشته است.

هاشم رجب‌زاده در ۲۳ اردیبهشت سال ۱۳۸۸ شمسی در طی مراسمی که هر ساله برگزار می‌شود، نشان گنجینۀ مقدس را از دست امپراتور ژاپن به پاس تلاش‌هایش جهت معرفی فرهنگ و تمدن ایران به ژاپن و شناساندن فرهنگ و ادب ژاپن به ایرانیان و همچنین ۲۷ سال تدریس مداوم ایرانشناسی و تدریس فارسی در دانشگاه‌های ژاپن دریافت کرد.

انديشه و احساس در شعر معاصر ژاپن(1358)، قصه هاي ژاپني (۱۳۶۳)،گل صدبرگ (گزينه اي از اشعار كهن ژاپني)، چنين گفت بودا، آيين كشورداري در عهد وزارت رشيدالدين فضل الله همداني (۱۳۵۲)،ترجمه سفرنامه هاي ژاپني بوتجان، يوشيدا، سفرنامه و خاطرات آشي كاگا، سفرنامه فوروكاوا، قصه هاي ژاپني و نگاهي به تاريخ اسلام در ژاپن برخی از آثار ایشان به‌شمار می‌رود.

 

***

 

حوزه هاي تمدني مشرق زمين، با همه پيوستگي‌ها و اشتراكاتي كه دارند، به سبب پهنه گسترده و تنوع پراكنده، براي يكديگر نيز ناشناخته اند. هندوستان را به ياد بياوريد با بي كرانگي فرهنگي اش، چين را به ياد بياوريد با هزارتوهاي تاريخ و حكمت و انديشه‌اش و ژاپن را با پيشينه تاريخي و جهش هاي اجتماعي و فرهنگي دوران هاي مختلف اش... شناخت فرهنگ‌هاي پيراموني ما از ضروريات فهم موقعيت امروز مشرق زمين و رديابي مسير پيشروي تمدن هاي كهن اين سوي عالم خاكي است. در اين ميان گرچه سهم مستشرقان اروپايي و آمريكايي را در بازشناسي شرق نمي توان ناديده انگاشت، اما روايت مستشرقين شرقي به مراتب با توجه به فهم عميق تر از فرهنگ و اجتماع، روايتي دقيق تر و نزديك تر به واقعيت بوده است.
در ميان ايرانياني كه در فرهنگ هاي ملل مشرق زمين، تعمق و تحقيق مي كنند، نام هاشم رجب‌زاده سال هاست كه با فرهنگ و تاريخ و تمدن سرزمين ژاپن گره خورده است.
هاشم رجب‌زاده مورخ و تاريخدان ايراني، اكنون بيش از ۳ دهه است كه مطالعات تاريخي و فرهنگي‌اش را معطوف ژاپن كرده و گرچه در آن كشور نيز ساكن شد، اما مراودات فرهنگي و نقش واسطه گرانه اش را در آشنايي ايرانيان با تاريخ و تمدن ژاپن همچنان حفظ كرده است.
 

سفر به شرق دور

رجب‌زاده بعد از طي مدارج رسمي تحصيلي در دوره متوسطه، با گرايش تاريخ به دانشگاه مي رود و تحصيلات دانشگاهي‌اش را تا دريافت درجه دكترا با گرايش تاريخ ايلخانان و تاريخ ايران ادامه مي دهد. پايان‌نامه دكتراي او درباره سياست و كشورداري رشيدالدين فضل الله بوده است. رجب‌زاده بعد از تحصيلات دانشگاهي به عنوان وابسته فرهنگي ايران به ژاپن سفر مي كند. اين آغاز يك ارتباط پيوسته با تاريخ وفرهنگ ژاپن مي شود: « بار اول در سال ۱۳۵۲ بود كه به ژاپن رفتم و مدت چهار سال در مأموريت بودم. به عنوان وابسته سفارت و نماينده فرهنگي ايران فعاليت داشتم. بعد از آن، دو سال را در ايران گذراندم. يعني از ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ در ايران بودم كه مصادف با انقلاب اسلامي بود. بعد از انقلاب هم از طرف وزارت امورخارجه به مأموريت استراليا رفتم و حدود دو سال در كانبرا بودم. در همين هنگام تدريس در دانشگاه ژاپن را پذيرفتم و دوباره به آن كشور بازگشتم. در مجموع ۲۴ سال در ژاپن زندگي كردم.»
 

تدریس فارسی در دانشگاه چشم‌بادامی‌ها

رجب‌زاده سال هاست كه در دانشگاه اوساكاي ژاپن ادبيات فارسي درس مي دهد: «البته من در آنجا علاوه بر زبان و ادبيات فارسي، ايران شناسي هم تدريس مي كنم.»
در اين سال ها او از مهمترين منابع شناخت فرهنگ و تمدن ژاپن بوده و تأليفات و ترجمه هايش نيز در راستاي اين مرجعيت شكل گرفته است. بسياري از ايرانيان در سال هاي اخير اگر شناختي از فرهنگ و تاريخ ژاپن به دست آورده اند، يا به ادبيات ژاپني و نيز شعر آن ديار دلبستگي يافته اند، اين شناخت و دلبستگي را مديون آثار رجب‌زاده نيز هستند. همچنين در سال‌ها اقامت رجب‌زاده در ژاپن ارتباط نشريات داخلي با او هرگز گسسته نشده و در بسياري از مجلات و نشريات تخصصي ايران شناسي يا تاريخ و فرهنگ، مقالات پرباري را در حوزه هاي كاري اش به چاپ رسانده است. از آن جمله است سلسله يادداشت هاي او در مجله بخارا با نام يادداشت هايي از ژاپن كه چندين سال در هر شماره به چاپ مي رسيد.

 

ترجمه‌ی شعر و اندیشه‌ از کشور سامورایی‌ها

علاوه بر اين، رجب‌زاده حوزه تأليف و ترجمه كتاب را نيز با جديت دنبال كرده و آثار ويژه اي از زبان ژاپني به فارسي برگردانده است. «انديشه و احساس در شعر معاصرژاپن»، « قصه هاي ژاپني» ،«گل صدبرگ» ،«چنين گفت بودا» و ...بخشي از آثاري است كه در كارنامه او به ثبت رسيده اند. «در ژاپن من در مورد تاريخ وفرهنگ ايران تدريس مي كنم. ادبيات فارسي را يك خانم ژاپني تدريس مي كند به اسم فوجي موتو. اين استاد، زبان فارسي را خوب مي داند و كتاب «گل صدبرگ» را با همكاري او به فارسي برگردانده ام. اين كتاب در واقع گزيده اي از ۴ هزار و پانصد قطعه شعر قديم ژاپني است كه بيش از هزار سال پيش سروده شده بود.»

كتاب هاي شعر معاصر ژاپن و شعر ژاپني به قلم دكتر هاشم رجب‌زاده، ما را به خوبي با تاريخچه شعر ژاپني، پيشينه و شاعران امروز آن آشنا مي كند؛ ضمن اين كه اطلاعات آن در اين زمينه دست اول و موثق است چون از زبان ژاپني ترجمه شده، نه از زبان هاي ديگر. كتاب «شعراي بزرگ معاصر ژاپن» به فارسي نوشته ناهوكو ـ تاوارتاني استاد زبان ژاپني دانشگاه تهران نيز دريچه تازه‌اي به روي شعر ژاپن براي خوانندگان مي گشايد.
 

سفرهایی از شرق آسیا به غرب آسیا

از جمله آثار با ارزش هاشم رجب‌زاده در حوزه شناخت تاريخي ايران و ژاپن بايد از مجموعه ترجمه‌هاي او از سفرنامه‌هاي ژاپني به‌ويژه سفرنامه هايي درارتباط با ايران ياد كرد. رجب‌زاده پس از انتشار هشت مجلد از سفرنامه مستشرقان و ژاپني‌هايي كه به ايران سفر كرده‌اند، دو مجلد ديگر از اين مجموعه را نيز آماده انتشار كرد. هاشم رجب‌زاده، از اين مجموعه، سفرنامه «فوكو شيما ياسوماسا» - سردار ژاپني - را كه سال ۱۸۹۶ ميلادي و اوايل سلطنت مظفرالدين شاه به ايران سفر كرده، به همراه سفرنامه «اينووه ماساجي» كه در سال ۱۹۰۰ ميلادي به ايران آمد را ترجمه كرده است.
نخستين كتاب از اين مجموعه «سفرنامه يوشيدا ماساهارو» بود كه ۱۵ سال پيش انتشارات آستان قدس رضوي منتشر كرد. هيأتي كه به رياست ماساهارو يوشيدا در سال ۱۸۸۰ ميلادي ، ۱۲۹۷ ه.ق، دوازده سال پس از آغاز تجدّد ژاپن (نهضتِ ميِجي) به دربار ناصرالدين شاه آمد، پس از گذراندن مأموريت خود در ايران، از راه روسيه و درياي سياه و بندر باتوُمي (اكنون در خاك گرجستان) به استانبول رفت تا از دربار عثماني نيز ديدن كند. ورود اين هيأت به خاك عثماني چند سالي پس از جنگ روسيه و عثماني و شكست و ادبار كار آل عثمان بود .
نوبويوشي فوروكاوا نفر دوم اين هيأت سفارت، سرهنگ و نماينده ستاد ارتش ژاپن، جدا از گزارشي كه از ديده ها و شنيده ها و يافته هايش به دولت و دستگاه متبوع خود داد، سفرنامه اي هم نگاشت كه در سال ۱۸۹۰ م. در توكيو با عنوان «پروشييا كيكوء» (يادداشت هاي سفر ايران) چاپ شد.
 

بانوی ژاپنی از نسل ساسانیان

رجب‌زاده همچنين ردپاي حضور ايرانيان در ژاپن را نيز دنبال مي كند و به‌ويژه در شناسايي قبيله‌اي تاريخي از ژاپن كه به نظر مي رسد از دربار ساسانيان به آن ديار عزيمت كرده اند، نقش مهمي داشته است.
از بازماندگان اين قبيله ژاپني خانمي است به نام هيروكو نيشي زاوا كه اكنون بيشتر از هفتاد سال دارد. او به گواهي اسناد خانوادگي، خود را نسل پنجاه و سوم از تبار شاهزادگان ساساني كه در سده هفتم ميلادي و در پي ويران شدن تيسفون به خاور دور آمدند، مي‌داند و كتابي هم، داستان گونه، با نام «از تبار ايراني» منتشر كرد كه جلد يكم از چند دفتري است كه درباره خاندان خود در دست نگارش دارد. خانواده او از ديرباز درناگانو، ايالت كوهستاني در ميانه جزيره اصلي ژاپن، هونشو، مقيم بوده اند، اما او اكنون در شهر توكيو زندگي ميكند.

در ژاپن بيش از همه خيام محبوب است كه تاكنون ۱۴ ترجمه از رباعيات او درآنجا منتشرشده است


او گفته است: «از نشان خانوادگي‌ام و آثاري كه بازمانده، مي‌توانم تاريخ خاندانم را تا سال ۳۲۰۰ پيش از ميلاد يا بيشتر از آن دنبال كنم». رجب‌زاده ، حكايت مي كند كه روزي در بهار۸۰ تلفني به او گفته اند يك خانم ساساني قصد ديدار او را دارد تا پاره اي از مشكلات تحقيقاتي خود را حل كند!

 

ایرانیانی که به ژاپن رفتند
هاشم رجب‌زاده در نوشته‌اي سوابقي را مي آورد كه نشان مي دهد بنا به مدارك تاريخي در ژاپن در نيمه قرن هفتم ميلادي ايرانياني به آن كشور رفته و در آنجا ساكن شده اند. از جمله به نقل از «نيهون شهوكي» تاريخ نامه باستاني ژاپن در ضبط رويدادهاي سال ۶۵۴ ميلادي آورده: تابستان.ماه چهار (آوريل) دو مرد و دو زن از سرزمين تخارا (ايران) و يك زن از سراواستي را توفان به هيو گو آورد. ۶۴۵ ميلادي برابر با سال ۲۴ هـ است. با توجه به اينكه اعراب در سال ۱۲ هـ ۶۳۳ م. به ايران يورش كردند، مي توان حدس زد كه سفر نياكان خانم نيشي زاوا، يعني آن شاهزادگان ساساني كه توفان آنها را به سواحل ژاپن رسانده، از ايران به ژاپن چند سالي طول كشيده است.معلوم نيست كه آن توفان زدگان، اجداد خانم نيشي زاوا بوده باشند، اما گويا اجداد اين زن ساساني هم سرنوشتي مشابه آنان داشته اند.

 

رشیدالدین و کشف اثر انگشت
اما رجب‌زاده تاريخ ايران را نيز با توجه به گرايش دانشگاهي اش دنبال كرده و بر اساس پايان نامه دكترايش، تحقيقات ارزنده اي درباره رشيدالدين فضل الله داشته است. خواجه‌ رشيدالدين‌ علاوه بر جامع التواريخ، تأليفات ديگري نيز دارد كه پاره اي از آنها از بين رفته و تعدادي از آنها در دست است كه مهمترين آنها عبارت اند از:كتاب الاخبار و آلاثار، مفتاح التفاسير، رساله سلطانيه، لطايف الحقايق، بيان الحقايق، توضيحات و مجموعه بزرگ مكاتبات رشيدي. همچنين رسالات متعددي در علم طب داشته است.
او نخستين دانشمند جهان است كه به ارزش اثر انگشت بر كاغذ و مشابه نبودن خطوط انگشتان افراد پي برده است.

رشيدالدين معمولاً كتاب هاي خود را به دو زبان عربي و فارسي مي نوشت و آنها را ترجمه نيز مي كرد، يعني از عربي به فارسي و از فارسي به عربي و حتي دستور داد نسخه هايي از كتاب او به زبان چيني ترجمه شود، او يكي از اطباي برجسته و وزراي كاردان بود.

 

کتابی در باب وزارت رشید‌الدین فضل‌الله

«آيين كشورداري» نخستين كتاب دكتر هاشم رجب‌زاده بود كه در باب وزارت رشيدالدين فضل الله نوشته شد. رجب‌زاده درباره يكي از آثار او مي گويد: «بيان الحقايق از جمله آثار رشيدالدين فضل الله همداني است. بنا به آنچه مؤلف خود در مقدمه كتاب ديگرش لطايف الحقايق اشاره كرده، اين اثر در بردارنده هفده رساله است. اين رساله ها كلامي و بيشتر در تفسير قرآن كريم نگارش يافته و منظور مؤلف از نگارش آنها آشتي دادن ميان فلسفه و كلام است. نسخه اي ناقص از بيان الحقايق در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي محفوظ است كه در سده هشتم هجري كتابت شده و در بردارنده ده رساله از هفده رساله بيان الحقايق است. در برخي از منابع، رساله هاي بيان الحقايق در بيست عنوان فهرست شده است. در اين گفتار، به معرفي نسخه خطي بيان الحقايق (محفوظ در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي) پرداخته شده است.»    
    

رساله هايي كه رشيدالدين فضل الله نوشته، در مجموع پنج كتاب است كه يكي مجمل الرشيدي مركب از چهار كتاب است و يكي هم بيان الحايق كه كتاب جداگانه اي است. رجب‌زاده درسال ۷۸ درباره زندگي و آثار رشيدالدين فضل الله كتابي نوشت كه انتشارات طرح نو آن را به بازار عرضه كرد. «به غير از گل صدبرگ كه مجموعه شعراست، درديگر حوزه ها هم كاركرده ام و مي‌كنم. درباره تاريخ دوران ميانه، و به طور اختصاصي پيرامون تاريخ ايلخانيان كاركرده ام. درمورد فضل الله تحقيقات و مطالعات گسترده اي دارم كه انتشارات طرح نو يكي از اين كتاب ها را كه پيرامون زندگي و آثارش بود، منتشركرد.»
 

هاشم رجب‌زاده در حال حاضر «بيان الحقايق» مجموعه ۲۰ رساله كلامي، فلسفي و ديني از رشيدالدين فضل الله همداني را گردآوري، تصحيح و مقدمه نويسي كرده است، كه آن را به همراه «مفتاح التفاسير» - از ديگر رساله هاي رشيد الدين - به ترتيب مركز نشر ميراث مكتوب و مركز بزرگ دايرة المعارف اسلامي منتشر مي كنند.
«جستارها» گزيده اي از مقالات ايران شناسان و شرق شناسان ژاپني نيز به قلم او نگاشته شده است.
«ايران و ماوراءالنهر» نيز كتابي است كه از اميلي برتشنايدر كه رجب‌زاده ترجمه كرده و بنياد موقوفات افشار به بازار عرضه كرده است. سياحان و جهانگردان چيني در سده هاي هفتم و هشتم هجري (سيزدهم و چهاردهم ميلادي) در عهد مغول از راه هاي سخت و بياباني گذشته به ماوراءالنهر رفته، سرزمين هايي را كه ديده اند و شرح سفر خود را در روزنامه هاي چيني نوشته و توصيف كرده بودند. اين خاطرات كه مشحون از جستارهاي باارزش تاريخي و جغرافيايي است و اطلاعات مفيدي را در بر دارد اساس كار دكتر اميلي برتشنايدر، طبيب و جغرافيدان و گياه شناس معروف آلماني روسي الاصل قرار گرفت كه به اين اسناد دسترسي يافت و كتاب مفصلي فراهم آورد كه بخش ايران آن را محقق توانا دكتر هاشم رجب‌زاده ترجمه و چاپ كرده است.
دكتر برتشنايدر مؤلف اين گنجينه معتبر - كه از آثار مكتوب چيني گرد آمده - در سال ۱۸۶۲ به عنوان طبيب در سفارت روسيه در تهران اشتغال داشت و چهار سال در ايران بود، بعد در سال ۱۸۶۶ به پكن منتقل شد و نزديك به ۲۰ سال در آنجا ماند و اين اثر علمي نفيس و معتبر حاصل بهره گيري او از منابع چيني محفوظ در كتابخانه هاي پكن بوده كه دو بار در سال هاي ۱۸۸۸ و ۱۹۳۷ در انگليس به چاپ رسيده بود. مترجم فاضل اين مجموعه را از نسخه چاپ لندن ترجمه و عرضه كرده است.
رجب‌زاده درباره اين كتاب مي گويد: «برتشنايدر اعتقاد دارد كه كتاب «جوامع التواريخ» رشيدالدين فضل الله بزرگترين تاريخ عالم است. اين حرف را البته اروپاييان ديگري به مناسبت هاي مختلف مطرح كرده اند. پس اين حرف كه مي گويند، ايرانيان عادت به نوشتن تاريخ نداشتند، درست نيست. چون اگر به شرق دور برويم مي بينيم چيني ها از دو هزار وپانصد سال پيش تاريخ مكتوب دارند و ژاپني ها ازهزاروپانصد سال پيش «يادداشت روزانه» يا تاريخ نامه به صورت روزنگار مي نوشتند و از ميان ايرانيان هم رشيد الدين فضل الله بزرگترين مورخ عصر خود و قرون بعد بود.»
 

محبوبیت خیام در ژاپن

هاشم رجب‌زاده همچنين در معرفي ادبيات و فرهنگ ايران در ژاپن نيز نقش مهمي دارد. او آثاري از ادبيات ايران به زبان ژاپني ترجمه و منتشركرده است، وي دراين باره مي گويد: «ادبيات كلاسيك ايران چون در سال هاي گذشته در ژاپن شناخته شده و مطرح بود، همچنان مطرح است. اما من ابتدا به رباعيات خيام پرداختم. سابقه صدساله ادبيات معاصرايران را در مقالاتي درآنجا معرفي كردم. به غير از اين موارد مطالبي درباره خيام شناسي، سعدي شناسي و فردوسي شناسي نوشته ام. در ژاپن بيش از همه خيام محبوب است كه تاكنون ۱۴ ترجمه از رباعيات او درآنجا منتشرشده و بعد ازخيام، حكيم نظامي بيشترين محبوبيت را دارد. به دليل گيرايي منظومه هاي عاشقانه اش، علاقه عجيبي به آثارش ديده مي شود.»

 

ژاپنی‌ها و کتاب‌های جلال آل‌احمد

هاشم رجب‌زاده درباره ترجمه آثار ادبيات معاصر ايران در ژاپن مي گويد: «درآنجا بيش از همه روي آثار صادق هدايت تمركز كرده اند. هدايت را به اين دليل مي شناسند كه ابتدا او را از طريق ترجمه آثارش در زبان اروپايي شناختند. در دهه اخير توجه بيشتري به ادبيات معاصر ايران شده است. براي نمونه يكي از آنها جلال آل احمد است كه ترجمه آثارش قابل مقايسه با ترجمه آثارديگران نيست.»

سفرنامه و خاطرات ايران نيز اثر ديگري از ترجمه هاي هاشم رجب‌زاده است. هاشم رجب‌زاده از نسل مردان سختكوش عرصه تاريخ نگاري، ترجمه و تأليف است. او نمونه والايي از روحيه جست وجوگري ايراني براي شناخت و آموختن براي نسل جديد ايرانيان است.
در هر جاي جهان كه هست، برايش آرزوي طول عمر و سلامتي داريم.

 

منبع: روزنامه ایران/ شماره 3515 / 14/9/85




اخبار مرتبط:
درباره دکتر هادی عالم زاده
درباره دکتر پرویز صانعی؛ حقوقدار و محقق
درباره دكتر عطالله اميدوار، معمار، شهر ساز، نقاش و موسيقيدان




مراکز‌علمی
  دانشگاه‌های داخلی
  دانشگاه‌های خارجی
  موسسه‌های آموزشی
  انجمن‌های علمی
کافه‌ارشد
  پاتوق
  سبک زندگی
  برنامه‌ریزی
  خاطره‌بازی
اخبار
  دانشگاه‌ها
  آموزش عالی
  انجمن‌ها
  آزمون‌ها
  همایش‌ها
  رشته ها
  استان‌ها
  خارجی
دسترسی‌ها
  رادیو دانشجو
  فرصت‌های تحصیلی
  فرصت‌های شغلی
  کتاب‌ها
  جزوه‌ها
  گالری
حامیان طلایی دانشجو آنلاین
کلیه حقوق معنوی و مادی این سایت متعلق به نیوساد می باشد و هرگونه بهره برداری - محتوایی یا بصری - با ذکر منبع بلامانع است
Powered by HamrahSamaneh CO.